Στο σπίτι μιας ναυτικής οικογένειας ο χρόνος μετριέται σε κύκλους αναχώρησης και επιστροφής και το ημερολόγιο δεν δείχνει μόνο μήνες και εποχές. Οι απουσίες καταγράφονται στο πλαίσιο μιας ρουτίνας που χαρακτηρίζει την καθημερινότητα και όχι σαν εξαιρέσεις. Κάποιες φορές είναι το Πάσχα, άλλες τα γενέθλια, οι γιορτές, οι καλοκαιρινές διακοπές.

Η εποχή του χρόνου μπορεί να αλλάζει, ο τίτλος όμως παραμένει: ο μπαμπάς είναι στο πλοίο, ο μπαμπάς ταξιδεύει, ο μπαμπάς δουλεύει πολύ μακριά.

Για ένα παιδί αυτό σημαίνει ότι καλείται να δώσει νόημα σε μια εμπειρία που δεν ελέγχει και δεν μπορεί να εξηγήσει: Γιατί ο ένας γονιός λείπει; Πότε θα επιστρέψει ;Τι σημαίνει η αναμονή; Κάποιες φορές μάλιστα ξεπερνά την ικανότητα ενός παιδιού να αντιληφθεί τον χρόνο που διαρκεί.

Το τι αποτύπωμα θα αφήσει αυτή η εμπειρία μετέπειτα στην προσωπικότητά του και το πώς θα επηρεάσει την ζωή του, δεν είναι προκαθορισμένο. Αν και υπάρχουν πολλές εκδοχές, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από την συνήθη θεώρηση των παιδιών των ναυτικών σαν πλάσματα που έχουν προικιστεί με ψυχική ανθεκτικότητα ή, στον αντίποδα, σαν να φέρουν ένα αναπόφευκτο τραύμα.

Η απουσία ως σταθερή μεταβλητή

Όταν ο ένας από τους δύο γονείς εργάζεται στην θάλασσα, το παιδί μαθαίνει από νωρίς ότι η παρουσία δεν είναι δεδομένη και ότι οι σχέσεις λειτουργούν σε κύκλους: αποχωρισμός, αναμονή, επανένωση και ξανά αποχωρισμός.

Στα θετικά της εποχής μας είναι ότι η τεχνολογία έχει μειώσει την σιωπή των παλαιότερων χρόνων, τότε που οι επαφές ήταν τυφλές και σπάνιες , καθώς δεν υπήρχε εικόνα παρά μόνο ο ήχος μιας φωνής γνώριμης που ερχόταν από πολύ μακριά. Σήμερα, με τη συμβολή της βιντεοκλήσης μπορείς να ακούσεις και να δεις τον άνθρωπό σου όσο μακριά και αν είναι το γεωγραφικό στίγμα του.

Το παιδί μπορεί να βλέπει και να ακούει τον γονιό του αλλά στην πραγματικότητα δεν τον έχει δίπλα του στις μικρές καθημερινές στιγμές. Δεν θα είναι εκεί ούτε σε γενέθλια, ούτε για να το πάει στο σχολείο, ούτε καν για να το βάλει για ύπνο. Δεν θα είναι διαθέσιμος τις ίδιες ώρες και με τον ίδιο τρόπο επειδή δουλεύει σε άλλους μεσημβρινούς.

Αυτή η συνθήκη δημιουργεί μια πρώιμη επαφή με την έννοια της έλλειψης. Το «μου λείπει» γίνεται βίωμα, συχνά πριν καλά καλά γίνει λέξη.

Παράγοντες που μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά

Η ψυχική ωρίμανση ενός παιδιού δεν καθορίζεται από έναν μόνο παράγοντα. Στην περίπτωση των ναυτικών οικογενειών, υπάρχουν συνθήκες που μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά σε αυτό που βιώνει.

Σταθερότητα από τον γονέα που παραμένει

Για να συνεχίσει να λειτουργεί το οικογενειακό σύστημα, ο γονιός που μένει πίσω επωμίζεται διπλό ρόλο. Αυτό που κάνει είναι κάτι παραπάνω από την πρακτική διαχείριση της καθημερινότητας και μερικές φορές τείνει να γίνεται συναισθηματική ρύθμιση του οικογενειακού κλίματος. Είτε εργάζεται είτε όχι, όταν είναι στο σπίτι χρειάζεται να παίζει τον ρόλο και των δύο γονιών χωρίς ανάπαυλα, χωρίς οδηγίες και μερικές φορές χωρίς ενθάρρυνση.

Όταν το παιδί βιώνει μέσω εκείνου ένα σταθερό πρόγραμμα με σαφή όρια και συναισθηματική διαθεσιμότητα, τότε η απουσία του γονέα που λείπει δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε ανασφάλεια.

Η αίσθηση ασφάλειας δεν προκύπτει από την τελειότητα της μητέρας ή του πατέρα αλλά από την συνέπεια και την διαθεσιμότητά του και από την καθημερινή παρουσία του διαβάζει την σταθερότητα και όχι την τελειότητα. Με αυτόν τον τρόπο μαθαίνει ότι όταν ο ένας του γονιός λείπει, ο κόσμος του δεν καταρρέει . Αυτό αποτελεί σημαντικό στοιχείο ψυχικής οργάνωσης καθώς μεγαλώνει.

Δίκτυο υποστήριξης

Σε πολλές περιπτώσεις παππούδες, συγγενείς, φίλοι, ίσως ακόμα και η επαφή με άλλες ναυτικές οικογένειες μπορούν να δημιουργήσουν ένα πλέγμα κοινωνικής αναφοράς. Αυτό το πλέγμα μπορεί να δώσει την αίσθηση ότι αυτό που βιώνει το παιδί δεν είναι μοναδικό ή παράξενο γιατί υπάρχουν και άλλοι που ζουν με παρόμοιους ρυθμούς.

Στις μέρες μας άλλωστε υπάρχουν αρκετές οικογένειες που έχουν χωριστεί γεωγραφικά, γιατί ένας από τους δύο γονείς εργάζεται μακριά επειδή αναγκάστηκε ή επειδή το επέλεξε. Αυτές μπορεί να μην είναι οικογένειες ναυτικών, ξέρουν όμως πολύ καλά πώς μοιάζει η απουσία. Αυτή η αίσθηση ότι και «κάποιος άλλος ξέρει» λειτουργεί ρυθμιστικά καθώς μειώνει την αίσθηση ιδιαιτερότητας και ενισχύει την αίσθηση του ανήκειν.

Καλλιέργεια αυτονομίας

Σε κάποιες περιπτώσεις τα παιδιά ναυτικών αναλαμβάνουν ευθύνες νωρίτερα από συνομηλίκους τους. Αυτό μπορεί να ενισχύσει την αυτεπάρκεια και την ομαδικότητα.

Η απουσία του ενός μπορεί, εκτός από το να ενισχύσει τον ρόλο του παρόντα γονιού, να δώσει νόημα στην ηλικιακή ιεραρχία μέσα στα αδέρφια, να καταδείξει την ανάγκη ο κάθε ένας μέσα στην οικογένεια, είτε μικρός είτε μεγάλος, να έχει σημαντικό ρόλο και συγκεκριμένες ευθύνες.

Όταν οι ευθύνες είναι ανάλογες της ηλικίας και συνοδεύονται από αναγνώριση και ενθάρρυνση, μπορούν να καλλιεργήσουν αυτοπεποίθηση και να βιωθούν ως ομαδικότητα και ως προστασία προς τα αδύναμα μέλη. Όταν όμως γίνονται υπέρμετρες, δυσανάλογες και με την αίσθηση του καταναγκασμού, ενδέχεται να οδηγήσουν σε ωρίμανση με κόστος.

Πρώιμο φλερτ με τα «δύσκολα» συναισθήματα

Από πολύ νωρίς τα παιδιά των ναυτικών έρχονται σε επαφή με το «μου λείπει» , «θυμώνω», «φοβάμαι» και αυτό το εκφράζει το σώμα τους πολύ πιο γρήγορα από το στόμα τους. Πολύ συχνά, πριν ακόμα μάθουν να μιλάνε, τα συναισθήματα αυτά κάνουν την εμφάνισή τους και ενδέχεται να αφήσουν έντονο αποτύπωμα.

Η αγωνία, η ανασφάλεια, η ντροπή, μπορεί να κάνουν την εμφάνισή τους καθώς κοινωνικοποιούνται και αρχίζουν να λαμβάνουν ανατροφοδότηση από τους συνομηλίκους. Αν στο σπίτι και στο οικογενειακό περιβάλλον το παιδί βρει τον χώρο να εκφράσει αυτά τα συναισθήματα χωρίς να νιώσει ότι «προδίδει» τον απόντα γονιό, τότε διευκολύνεται να μάθει ότι τα δύσκολα συναισθήματα είναι διαχειρίσιμα.

Όμως αν η απουσία εξιδανικεύεται και δεν βρίσκει χώρο να αμφισβητηθεί, τότε το βίωμα μπορεί να καταπνίγεται και η σιωπή να γίνει εσωτερική στρατηγική. Μέσα από τις εμπειρίες αυτές υπάρχει η δυνατότητα να ζυμωθεί η ανοχή στην απουσία και η θέαση της ζωής μέσα από κύκλους που ανοίγουν και κλείνουν διαδεχόμενοι.

Νοηματοδότηση του ρόλου του ναυτικού

Καθώς το παιδί μεγαλώνει, αρχίζει να κατανοεί ότι ο μπαμπάς ή η μαμά δουλεύει στην θάλασσα για να προσφέρει στην οικογένεια και η απουσία αρχίζει να αποκτά άλλο νόημα. Το κομμάτι της εγκατάλειψης που μπορεί να έκανε την εμφάνισή του στην πρώτη παιδική ηλικία, με τα χρόνια μπορεί να αρχίσει να προχωρά παράλληλα με το κομμάτι της προσφοράς.

Η έλλειψη της παρουσίας ενός αγαπημένου νοηματοδοτείται όσο προχωρά στην ζωή και συμπληρώνει την εικόνα: έλειψε για να μας προσφέρει ένα πιο άνετο παρόν και ένα καλύτερο μέλλον.

Το μέχρι τότε βίωμα δεν αντικαθίσταται, εμπλουτίζεται όμως και με άλλα κομμάτια της εμπειρίας που το κάνουν χρήσιμο. Η νοηματοδότηση δεν αναιρεί το συναίσθημα αλλά το εντάσσει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο και η εμπειρία μετατρέπεται από εγκατάλειψη σε μέρος μιας συνειδητής επιλογής ζωής.

Η επανένωση

Η επιστροφή του μπαμπά ή -πιο σπάνια- της μαμάς που λείπει στην θάλασσα, είναι συχνά εξίσου απαιτητική με την αναχώρηση. Η συναισθηματική επανασύνδεση δεν γίνεται αυτόματα, χρειάζεται χρόνος.

Δεν είναι σπάνιο ο ναυτικός να επιστρέψει με ένταση, κόπωση ή συμπτώματα ψυχικής επιβάρυνσης. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται αυτές τις μεταβολές ακόμα και αν δεν μπήκαν ποτέ σε λόγια.

Κάποια παιδιά τότε γίνονται ιδιαίτερα προσεκτικά. Προσπαθούν να διατηρήσουν ηρεμία, να μην επιβαρύνουν το κλίμα και μαθαίνουν να ρυθμίζουν το περιβάλλον πριν καλά καλά ρυθμίσουν τον εαυτό τους.

Αυτή η στάση μπορεί να ενισχύσει την ενσυναίσθηση και την κοινωνική ευαισθησία. Αναγνωρίζουν διαθέσεις, μικροεκφράσεις, κινήσεις και μυούνται από νωρίς στην μη λεκτική επικοινωνία με θαυμαστό τρόπο.Μπορεί όμως και να οδηγήσει σε υπερ-προσαρμογή , όπου το παιδί παραμερίζει τις δικές του ανάγκες για να διατηρηθεί η ισορροπία και γίνεται ο ρυθμιστής ενός οικογενειακού συστήματος.

Σε αυτήν την περίπτωση, το στοίχημα φαίνεται να είναι αν η προσαρμοστικότητα θα γίνει εσωτερικός πόρος που θα ενισχύσει την ποιότητα της μελλοντικής ζωής του ή σιωπηλή υπερκόπωση από ένα σύστημα που αφήνεται να το φροντίσει.

Ανθεκτικότητα ή υπερ-λειτουργικότητα;

Η έννοια της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι σύνθετη και ευρεία. Δεν σημαίνει απουσία δυσκολίας ούτε αδιάλειπτη δύναμη που βρίσκεται «χαραγμένη» στα γονίδια. Αναφέρεται στην δυνατότητα προσαρμογής και επαναφοράς μετά από στρεσογόνες εμπειρίες.

Μέσα από τον τρόπο λειτουργίας μιας ναυτικής οικογένειας μπορεί στα παιδιά να αναπτυχθούν δεξιότητες όπως η πειθαρχία, η υπομονή και η τάση προσαρμογής σε μεταβαλλόμενες συνθήκες. Αυτά μπορούν να αποτελέσουν σημαντικούς ψυχικούς πόρους στην ενήλικη ζωή.

Ωστόσο, όταν η αντοχή βασίζεται στην διαρκή καταστολή συναισθημάτων ή στην ανάληψη ρόλων πέρα από όσους επιτρέπει η ηλικία τους, τότε η ανθεκτικότητα μπορεί να συγκαλύπτει εξάντληση. Η διαφορά βρίσκεται στην ισορροπία:

Υπάρχει χώρος για έκφραση; Υπάρχει αναγνώριση της δυσκολίας και δικαίωμα στο παράπονο;

Η ενήλικη ζωή

Αρκετοί ενήλικες που γνωρίζω ότι μεγάλωσαν σε ναυτικές οικογένειες περιγράφουν ικανότητα διαχείρισης αλλαγών, αντοχή στην αναμονή, προσαρμοστικότητα. Περιγράφουν όμως και δυσκολία στην οικειότητα, φόβο εγκατάλειψης, τάση υπερ-ευθύνης.

Η παιδική εμπειρία δεν λειτουργεί ως μονοσήμαντη πρόβλεψη, είναι όμως ένα σημαντικό υπόβαθρο. Η αναγνώριση της προσωπικής διαδρομής μέχρι το σήμερα δεν αποσκοπεί σε απόδοση ευθυνών αλλά σε κατανόηση. Όταν ένα άτομο αντιλαμβάνεται πώς διαμορφώθηκαν οι στρατηγικές του και κάτω από ποιές συνθήκες, μπορεί να επιλέξει συνειδητά ποιές θέλει να διατηρήσει και ποιές να μετασχηματίσει.

Η εμπειρία ως υπόβαθρο, όχι ως ετυμηγορία

Η ζωή σε μια ναυτική οικογένεια δεν είναι ούτε ηρωική ούτε τραγική. Είναι μια σύνθετη πραγματικότητα που διαμορφώνει προσωπικότητες, σχέσεις και τρόπους ύπαρξης και αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή οικογενειακής οργάνωσης.

Τα παιδιά που μεγαλώνουν μέσα σε αυτούς τους κύκλους μαθαίνουν από νωρίς ότι η σταθερότητα δεν είναι στατική αλλά δυναμική. Μαθαίνουν να περιμένουν, να προσαρμόζονται, να αντέχουν. Το πώς θα ενσωματώσουν αυτές τις εμπειρίες στην ενήλικη ζωή εξαρτάται από το πλαίσιο που τα περιβάλλει και από τον χώρο που θα τους δοθεί για να επεξεργαστούν όσα έζησαν.

Η απουσία δεν είναι ταυτότητα, είναι συνθήκη. Το αν θα εξελιχθεί σε πόρο ή σε βάρος εξαρτάται από το αν θα βρει χώρο να ακουστεί.

Κάθε ναυτική οικογένεια χαράζει την δική της πορεία μέσα σε αυτούς τους κύκλους και κάθε παιδί διαμορφώνει τον δικό του εσωτερικό πλοηγό ανάμεσα στην παρουσία και την αναμονή.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο δεν υποκαθιστά επαγγελματική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Σκοπός του είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση γύρω από ζητήματα ψυχικής υγείας που αφορούν τους ναυτικούς και τις οικογένειές τους..