Υπάρχει μια στιγμή που δεν φαίνεται στις φωτογραφίες από τον χώρο αφίξεων του αεροδρομίου. Ο ναυτικός επιστρέφει και περνά την πόρτα του σπιτιού. Οι βαλίτσες ακουμπούν στο πάτωμα, κάποιος τον αγκαλιάζει, κάποιος άλλος χαμογελά αμήχανα.

Όλα μοιάζουν σωστά. Όμως μέσα του δεν έχει ακόμα επιστρέψει. Το σώμα του είναι εδώ, όμως ο ρυθμός του παραμένει αλλού.

Το νευρικό του σύστημα παραμένει σε λειτουργία επιφυλακής, όπως είχε μάθει να λειτουργεί επί μήνες. Στο πλοίο όλα έχουν σειρά και έναν δικό τους ρυθμό: βάρδιες, εντολές, ευθύνη, καθήκον.

Στην στεριά περιμένει ένας κόσμος που λειτουργεί χωρίς συναγερμό και χωρίς ιεραρχία. Ένας κόσμος που μοιάζει ελεύθερος, αλλά στα δικά του μάτια μοιάζει απορρυθμισμένος.

Ο κατάπλους δεν σημαίνει πάντα ηρεμία, δεν είναι πάντα ανάπαυση αλλά είναι πάντα μετάβαση και είναι από τις πιο απαιτητικές ψυχικές διαδικασίες που βιώνει ένας ναυτικός και η οικογένειά του. Συχνά φέρνει εντάσεις και παρεξηγήσεις γιατί η επιστροφή στο σπίτι είναι και αυτή ένα ταξίδι που χρειάζεται χρόνο και κατανόηση.

Από την τάξη στην έλλειψη δομής

Για τον ναυτικό το πλοίο δεν είναι απλώς χώρος δουλειάς. Είναι ένα περιβάλλον με αυστηρούς κανόνες και ξεκάθαρη ιεραρχία που αφορά κάθε μέλος του πληρώματος.

Στην θάλασσα δεν υπάρχει περιθώριο για αμέλεια· μια λανθασμένη εντολή, ένα αφημένο σχοινί ή μια καθυστέρηση σε μια επιδιόρθωση μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές και φορτία τεράστιας αξίας. Εκεί η πειθαρχία και η ομαδικότητα δεν είναι επιλογή, είναι όρος επιβίωσης.

Όταν ο ναυτικός επιστρέφει στην στεριά, βρίσκεται ξαφνικά σε έναν κόσμο που λειτουργεί διαφορετικά. Ενώ στο πλοίο η συνέπεια είναι δεδομένη, στην καθημερινότητα της στεριάς βλέπει, αμέλεια, καθυστερήσεις, έλλειψη ομαδικότητας. Εκεί όπου περίμενε συνεννόηση και αίσθηση καθήκοντος, συναντά αθέτηση λόγου και αδιαφορία.

Η διαφορά αυτή δεν είναι μόνο αξιακή, είναι και βιολογική. Ο εγκέφαλος έχει συνηθίσει σε περιβάλλον υψηλής συνέπειας και προβλεψιμότητας όπου η ασυνέπεια βιώνεται όχι απλώς ως ενόχληση, αλλά ως απειλή για τον οργανισμό.

Αυτή η αντίθεση είναι απότομη. Για τον ναυτικό που έχει μάθει να ζει με πρόγραμμα και που ξέρει πολύ καλά τι σημαίνει να εξαρτάται ο ένας από τον άλλον, είναι δύσκολο να αποδεχθεί ότι στην στεριά η αθέτηση λόγου ή η αδιαφορία περνούν χωρίς συνέπειες και έχουν καθιερωθεί ως κανονικότητα.

Αυτό γεννά απογοήτευση , θυμό και πολλές φορές μια αίσθηση αποξένωσης, μια αίσθηση ότι δεν ανήκει και ότι δεν εκτιμάται.

Η ψευδαίσθηση της κρουαζιέρας

Ένα ακόμα σημείο τριβής είναι ο τρόπος που η κοινωνία αντιλαμβάνεται την δουλειά τους. Συχνά οι ναυτικοί αντιμετωπίζονται σαν να ζουν σε μια διαρκή κρουαζιέρα: όμορφες στολές, ταξίδια σε εξωτικά μέρη, περιπέτεια.

Λίγοι γνωρίζουν ότι στην πραγματικότητα οι περισσότεροι ναυτικοί περνούν ατελείωτες ώρες σε βρώμικα μηχανοστάσια ή γέφυρες πλοίου με σκόνη, θόρυβο και καύσωνα ή σε καταστρώματα κάτω από δύσκολες καιρικές συνθήκες.

Η εικόνα του λαμπερού επαγγέλματος δεν ταιριάζει απόλυτα με την αλήθεια: είναι μια από τις πιο στρεσογόνες, βρώμικες και βαριές δουλειές που υπάρχουν. Χρειάζεται σωματική αντοχή, ψυχική δύναμη και διαρκή επαγρύπνηση. Και αν όταν επιστρέφουν αντί για αναγνώριση εισπράττουν σχόλια όπως «καλά περνάς, ταξιδεύεις όλον τον κόσμο» ή «ζεις σαν τουρίστας» , αυτά τα σχόλια είναι σαν να ακυρώνουν τον κόπο και την κούραση μηνών και βιώνονται ως απαξίωση.

Η ρομαντικοποίηση ενός επαγγέλματος που βασίζεται στην υψηλή ευθύνη και στην διαρκή επιτήρηση, δημιουργεί κοινωνική παρερμηνεία. Η παρερμηνεία αυτή με την σειρά της βιώνεται σιωπηρά ως ματαίωση.

Το νευρικό σύστημα της επιστροφής

Αυτή η διπλή αναντιστοιχία, ανάμεσα στην πειθαρχία της θάλασσας και στην απορρύθμιση της στεριάς, αλλά και ανάμεσα στην πραγματικότητα του επαγγέλματος και στην ρομαντική εκδοχή της που επικρατεί στον κόσμο για το επάγγελμα, δημιουργεί ένα ρήγμα. Ο ναυτικός επιστρέφει γεμάτος εμπειρίες ευθύνης και αντί να νιώθει κατανόηση και σεβασμό, συχνά νιώθει ξένος στον ίδιο του τον τόπο. Τόσοι μήνες νοσταλγίας και προσμονής για επιστροφή φαίνεται να ματαιώνονται αυτοστιγμεί.

Αυτό μπορεί να φέρει κλείσιμο στον εαυτό, δυσκολία στην επικοινωνία με τους οικείους, ακόμη και σύγκρουση. Δεν είναι σπάνιο αυτή η εσωστρέφεια και η αίσθηση ματαιότητας να τον κάνουν να δείχνει απόμακρος και εκνευρισμένος, όχι επειδή δεν αγαπά τους ανθρώπους του, αλλά γιατί μέσα του παλεύει να γεφυρώσει δύο εντελώς διαφορετικούς κόσμους.

Η επιστροφή δεν είναι μόνο αλλαγή τόπου αλλά και πέρασμα από κατάσταση επιβίωσης σε κατάσταση οικειότητας. Αυτό το πέρασμα δεν συμβαίνει με διακόπτη.

Ίσως να έρθουν στιγμές απόσυρσης που στην αρχή βιώνονται ως ανάγκη ηρεμίας από τον θόρυβο και τις ψυχοπιεστικές συνθήκες του πλοίου. Ίσως για κάποιους αυτή η απόσυρση να πάρει παράταση κατά την διάρκεια της παραμονής στην στεριά ανάλογα με το πώς βίωσε το ταξίδι του. Άλλωστε το ίδιο το επάγγελμα δεν εξισώνει τις συνθήκες ούτε προεξοφλεί ότι το βίωμα είναι ίδιο για όλους τους ναυτικούς.

Για κάποιους εκφράζεται με ευερεθιστότητα και εκνευρισμό και για κάποιους άλλους μπορεί να σημαίνει ότι φλερτάρουν συχνά με την ιδέα να παρατήσουν το επάγγελμα για πάντα. Η φράση «να τα παρατήσω» συχνά γεννιέται εν πλω ως βαλβίδα αποσυμπίεσης. Στην στεριά όμως μπορεί να αποκτήσει ειδικό βάρος όταν ο ναυτικός έρχεται αντιμέτωπος με όσα έχασε όσο απουσίαζε.

Το ανομολόγητο παράπονο της οικογένειας

Για την οικογένεια η προσαρμογή δεν είναι επίσης εύκολη. Ο σύντροφος που έμεινε πίσω έχει μάθει να κουμαντάρει το σπίτι μόνος σαν καλός καπετάνιος, τα παιδιά έχουν φτιάξει τις δικές τους ρουτίνες, το κάθε μέλος έχει μάθει να λειτουργεί με έναν τρόπο που τώρα φαίνεται να αλλάζει: η επιστροφή του ναυτικού μπορεί να μοιάζει σαν να μπαίνει ξανά κάποιος «ξένος» στο σπίτι με διαφορετικές προσδοκίες.

Είναι τα νέα που δεν έλαβε ποτέ όσο έλειπε και καλείται τώρα να επεξεργαστεί, οι αποφάσεις που πάρθηκαν ερήμην του, οι αλλαγές που μεσολάβησαν χωρίς την συγκατάθεσή του, οι ισορροπίες εντός και εκτός σπιτιού που άλλαξαν και εκείνος δεν θα είχε επιτρέψει αν ήταν παρών. Είναι όλα αυτά που ξενίζουν εκείνον που επέστρεψε και μοιάζουν να αμφισβητούν την προσφορά και την αγάπη όσων έμειναν πίσω. Όσα μοιάζουν με σφάλματα αλλά δεν έγιναν με κακή πρόθεση από τον σύντροφο, τα παιδιά, τους γονείς και τους φίλους.

Η δυσκολία είναι ότι ο ναυτικός επιστρέφει με την πειθαρχία και τις απαιτήσεις του πλοίου, ενώ η οικογένεια και ο περίγυρος έχουν μάθει σε μια διαφορετική ή λιγότερο πιεστική καθημερινότητα. Αυτή η σύγκρουση μπορεί εύκολα να πυροδοτήσει εντάσεις που αναζητούν ποιός θα αναλάβει τον ρόλο του φταίχτη, ποιός του εισβολέα, ποιός του αδιάφορου και να ασκούνται πιέσεις εκατέρωθεν για το ποιός θα προσαρμοστεί σε ποιές ανάγκες.

Πώς μπορεί να διευκολυνθεί η μετάβαση

Η επιστροφή δεν λύνεται με συμβουλές, χρειάζεται ρυθμό και μικρές συνειδητές κινήσεις:

Χρόνος προσαρμογής

Ο ναυτικός χρειάζεται μέρες ή και εβδομάδες για να αποσυνδεθεί από την ζωή στο πλοίο. Αρχικά σαν οργανισμός, περαιτέρω ως ψυχισμός. Άλλοι ρυθμοί, άλλο κλίμα, άλλοι χρόνοι και άλλες συνήθειες στην στεριά μετά την επιστροφή του, καθιστούν απαραίτητο να αναγνωριστεί από το οικείο περιβάλλον του η ανάγκη για χρόνο προσαρμογής.

Αναγνώριση του κόπου

Μια απλή φράση « ξέρω ότι κουράστηκες» έχει τεράστια σημασία. Δίνει στον ναυτικό την αίσθηση ότι βλέπουν την αλήθεια και την προσφορά του και ότι ο χρόνος που έχασε από τους αγαπημένους του εκτιμήθηκε.

Ανοιχτή επικοινωνία

Δεν είναι εύκολο, είναι όμως χρήσιμο να λεχθούν οι δυσκολίες και από τις δύο μεριές, χωρίς ενοχές. Ο σύντροφος την αλήθεια του «κουράστηκα μόνος», ο ναυτικός το «δεν μου είναι εύκολο να συναντήσω τους ρυθμούς σας».

Ρεαλιστικές προσδοκίες

Η επιστροφή δεν είναι ποτέ τέλεια. Δεν είναι πάντα με ρομαντικές υποδοχές στο αεροδρόμιο ή στο σπίτι, ούτε η επιστροφή είναι πάντα για καλό σκοπό, ούτε τα νέα είναι πάντα ευχάριστα.

Ακόμα όμως και αν είναι η επιθυμητή, υπάρχει μια διαστρωμάτωση στις εξελίξεις που έχουν μεσολαβήσει στην ζωή όσων ανταμώνουν ξανά μετά την απουσία και υπάρχει μια κλιμάκωση στα συναισθήματα που μπορεί να χρειαστεί χρόνο για να εκφραστεί. Αν όλοι το γνωρίζουν αυτό, οι συγκρούσεις μπορεί να είναι λιγότερες, ή λιγότερο έντονες.

Μικρές στιγμές σύνδεσης

Δεν χρειάζονται θεαματικές κινήσεις. Ένα φαγητό, μια βόλτα, ένα παιχνίδι, μια συνάντηση με φίλους είναι ίσως αρκετά για να θυμίσουν ότι εκτός από την διαφορετική οργάνωση της στεριάς που μοιάζει απωθητική, υπάρχουν πάντα σημαντικοί λόγοι να επιστρέφει κανείς στην γη του και στους ανθρώπους του.

Η τελετουργία της επανένταξης

Η επιστροφή των ναυτικών δεν είναι απλώς το τέλος ενός ταξιδιού, ένα ξέμπαρκο. Είναι κάθε φορά μια νέα αρχή γεμάτη αντιθέσεις. Δύσκολο το πέρασμα και απαιτεί πολλή κατανόηση και φαντασία.

Η κοινωνία της επανένταξης χρειάζεται να δει πίσω από τις λαμπερές στολές και τα εξωτικά λιμάνια. Να αναγνωρίσει ότι οι ναυτικοί επιστρέφουν από ένα περιβάλλον υψηλού κινδύνου και ευθύνης. Η οικογένεια χρειάζεται να δώσει χώρο και χρόνο. Και ο ναυτικός να αποδεχτεί ότι η στεριά έχει τους δικούς της κανόνες χωρίς αυτό να μειώνει στο ελάχιστο την δική του αξία.

Η επιστροφή δεν είναι δοκιμασία αγάπης αλλά δοκιμασία ρυθμού. Μέσα από αυτήν την οπτική, παύουμε να αναζητούμε τον φταίχτη και αρχίζουμε να σεβόμαστε την μετάβαση. Κανείς δεν επιστρέφει ίδιος από την θάλασσα και κανένα σπίτι δεν μένει ίδιο όσο περιμένει.

Ο ναυτικός δεν χρειάζεται να απολογηθεί για τον τρόπο που έμαθε να λειτουργεί εν πλω και η οικογένεια δεν χρειάζεται να απολογηθεί για τον τρόπο που έμαθε να επιβιώνει εν απουσία του. Αυτό που χρειάζεται είναι να αναγνωριστεί πως η επανένταξη δεν είναι αυτονόητη, είναι μια ψυχική διεργασία.

Χρειάζεται χρόνος για να «κατέβει» το νευρικό σύστημα από την κατάσταση επιφυλακής. Χρειάζεται χώρος για να λεχθούν τα ανομολόγητα και επίγνωση για να μην μετατραπεί η σύγκρουση σε κατηγορία.

Η θάλασσα έχει τους κανόνες της και η στεριά τους δικούς της. Ανάμεσα στα δύο, υπάρχει μια λεπτή ζώνη μετάβασης που δεν φαίνεται γραμμένη σε κανένα ημερολόγιο ταξιδιού. Κάθε κατάπλους δεν είναι το τέλος του ταξιδιού, αλλά μια νέα πλεύση σε άγνωστα νερά.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο δεν υποκαθιστά επαγγελματική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Σκοπός του είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση γύρω από ζητήματα ψυχικής υγείας που αφορούν τους ναυτικούς και τις οικογένειές τους.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο δεν υποκαθιστά επαγγελματική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Σκοπός του είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση γύρω από ζητήματα ψυχικής υγείας που αφορούν τους ναυτικούς και τις οικογένειές τους..

1η Δημοσίευση: Psychology.gr – Η πύλη της Ψυχολογίας στο διαδίκτυο