«Όταν τον άκουγα από τον ασύρματο, η φωνή ακουγόταν από πολύ μακριά και ο ήχος δεν ήταν καθαρός, ήταν σαν περνά μέσα από στρώματα θαλασσινού αέρα και στατικού θορύβου μέχρι να φτάσει στο αυτί μου. Μερικές φορές δεν καταλάβαινα τι έλεγε και υπήρχαν διακοπές.

Τα καλοκαίρια η μάνα μου μας πήγαινε εμένα και τα αδέρφια μου στο εξοχικό για μπάνια στην θάλασσα, από Δευτέρα έως Παρασκευή. Τα Σαββατοκύριακα όμως τα μαζεύαμε και επιστρέφαμε στο σπίτι μας γιατί τότε ήταν που θα έπαιρνε τηλέφωνο ο μπαμπάς. Δεν γνωρίζαμε την ώρα και δεν γνωρίζαμε αν θα τα κατάφερνε τελικά, όμως υπήρχε μια τελετουργία γύρω από αυτό.

Ήταν για λίγα λεπτά αλλά τα λεπτά αυτά ήταν δικά μας και είχαν την αξία του ιερού. Η φωνή του είχε μια αίσθηση διαφορετική όπως ερχόταν από τα βάθη των θαλασσών και των αποστάσεων. Εικόνα δεν υπήρχε, την πλάθαμε εμείς με την φαντασία μας και τολμώ να πω ότι είχε κάτι που σήμερα ξεχωρίζω: είχε καθαρότητα στιγμής, αυτό το «τώρα μιλάμε» που ήταν αρκετό να φωτίσει ολόκληρη την εβδομάδα.»

Σήμερα όλα αυτά στους νεώτερους σε ηλικία μπορεί να μοιάζουν σχεδόν αδιανόητα. Η τεχνολογία σήμερα έχει προχωρήσει τόσο που οι ναυτικοί μπορούν να μιλούν με τους ανθρώπους τους καθημερινά και έτσι, από τον ασύρματο και τα σποραδικά υπεραστικά τηλεφωνήματα, περάσαμε σε μέσα που λίγες δεκαετίες πριν δεν μπορούσαμε καν να φανταστούμε: στις βιντεοκλήσεις, τα μηνύματα και την δυνατότητα να υπάρχει η φωνή και η παρουσία του ναυτικού στο σπίτι του, με έναν άλλο τρόπο. Όμως μέσα από τις γρήγορες συνδέσεις και τις καθαρές εικόνες παραμένει το ερώτημα: άλλαξε στ’ αλήθεια και η ψυχή του ναυτικού; ή μήπως αλλάξαμε το μέσο χωρίς να σταθούμε στην ουσία της απόστασης;

Από το σπάνιο στο συνεχές

Κάποτε κάθε τηλεφώνημα του ναυτικού ήταν σαν να ανοίγει για λίγο ένα παράθυρο ενώ σήμερα το παράθυρο μοιάζει να είναι συνεχώς ανοιχτό. Μπορούν να δουν πρόσωπα και να ανταλλάξουν φωτογραφίες με την οικογένεια, να παρακολουθήσουν στιγμές, να πουν τα νέα τους σχεδόν καθημερινά και σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Όμως αυτή η δυνατότητα συνεχούς επικοινωνίας δεν είναι απαραίτητα πιο ουσιαστική και συχνά, αντί να φέρει παρηγοριά, ίσως κάποτε να φέρνει κόπωση. Η βιασύνη, τα τεχνικά προβλήματα δικτύου , τα ωράρια που δεν συμπίπτουν λόγω χρονικής ασυμμετρίας δείχνουν να μην υπάρχει ένα κοινό παρόν.

Οι ρυθμοί της ζωής και το “ψυχικό κλίμα” συγκρούονται όταν ο ένας βλέπει το σκοτάδι του ωκεανού έξω από το φινιστρίνι και ο άλλος βλέπει τον μεσημεριάτικο ήλιο κολλημένος στην κίνηση.

Η τεχνολογία μας έχει δώσει την ψευδαίσθηση ότι έχει γεφυρώσει αυτές τις διαφορές όμως ίσως να υπάρχει εκεί κάτι που το διαψεύδει: οι ναυτικοί συχνά να αισθάνονται πως πρέπει να είναι συνεχώς διαθέσιμοι, ακόμα και όταν το σώμα τους είναι εξουθενωμένο ή έχουν βάρδια. Πίσω από ένα χαμόγελο στην κάμερα μπορεί να υπάρχει εξάντληση, μοναξιά, ακόμα και απελπισία ίσως που δεν πρέπει να φανεί για να μην ανησυχήσουν τους δικούς τους.

Οι άνθρωποί τους στην στεριά προσπαθούν να είναι εκεί και για να ανταποκριθούν σε όλο αυτό, να προσπαθήσουν να χωρέσουν σε ωράρια και ρυθμούς που δεν ταιριάζουν σε στεριανούς. Το αποτέλεσμα; Μια επικοινωνία που μοιάζει με γραμμή σε θαλασσοταραχή· ανοιχτή μεν, αλλά γεμάτη παράσιτα.

Το κενό που δεν γεφυρώνεται με “καλό σήμα”

Παλαιότερα η σιωπή της απουσίας του ναυτικού λειτουργούσε σαν “ελεύθερος χώρος” για να διαχειριστείς τις απαιτήσεις της ζωής σου, να κρατήσεις συναισθηματική απόσταση όταν τα γεγονότα σε κατακλύζουν, ακόμα και να ονειρευτείς.

Η αλληλογραφία ήταν ένας ακόμα τρόπος επικοινωνίας και οι λέξεις ήταν το απόσταγμα των σκέψεων και των συμβάντων που αποτυπωνόταν προσεκτικά στο χαρτί για να ταξιδέψει μακριά προς τον παραλήπτη του.

Σήμερα όλα έχουν αλλάξει: ο ένας να προσπαθεί μέσα σε εξαντλητικές βάρδιες να βρει τον χρόνο να συνδεθεί και να δείξει ότι είναι παρών και οι άλλοι, συνήθως σε άλλο μεσημβρινό και άλλη ζώνη ώρας, να προσπαθούν να βρουν τον χρόνο να ανταποκριθούν χωρίς περισπάσεις.

Αν δεν απαντήσουν στην ώρα τους, μπορεί να γεννηθούν παρεξηγήσεις και αν δεν υπάρχει καλή διάθεση και κέφι, μπορεί να δημιουργηθεί ενοχή. Και ο ναυτικός δεν βρίσκεται ολοκληρωτικά ούτε στην θάλασσα ούτε στην στεριά αλλά σε μια ενδιάμεση ζώνη· πάντα ανάμεσα, πάντα online. Ο νους τους εναλλάσσεται διαρκώς ανάμεσα σε δυο κόσμους χωρίς να υπάρχει πραγματικός χρόνος αποφόρτισης.

Έτσι και οι δύο πλευρές καταλήγουν να ζουν σε μια κατάσταση μόνιμης διαδικτυακής εγρήγορσης. Το τηλέφωνο από μέσο επικοινωνίας, έχει μετατραπεί στο νήμα που τους κρατά ενωμένους αλλά σε συνεχή ένταση. Ούτε απόσταση καθαρή, ούτε παρουσία ολοκληρωμένη, αντίθετα μια παρουσία θολή που μπορεί να φθείρεται μέσα στην ροή της καθημερινότητας.

Η απουσία που έγινε θολή παρουσία

Στο παρελθόν η απουσία είχε σαφή όρια για τον ναυτικό, είτε ήταν στο πλοίο είτε στο σπίτι. Υπήρχαν περίοδοι αναμονής και περίοδοι φυσικής παρουσίας. Τώρα ο ναυτικός μπορεί να παρεμβαίνει στην στεριανή καθημερινότητα από απόσταση δίνοντας οδηγίες ή συμβουλές, να συμμετέχει σε οικογενειακές στιγμές από την οθόνη και να παρακολουθεί χωρίς να αγγίζει.

Η ψυχή όμως δεν λειτουργεί με τα pixels της οθόνης και τα γρήγορα δίκτυα. Ο άνθρωπος χρειάζεται την σιωπή για να αντέξει την απόσταση και την φυσική παρουσία για να συνδεθεί ξανά. Όταν η απουσία μεταμφιέζεται σε μισή παρουσία, οι συναισθηματικές διεργασίες μπλέκονται : η αναμονή δεν ολοκληρώνεται ποτέ και η παρουσία δεν εδραιώνεται ποτέ. Είναι σαν να κρατάς το πηδάλιο χωρίς να βλέπεις καθαρά τον ορίζοντα.

Η νέα πίεση της διαρκούς σύνδεσης

Οι συνθήκες αυτές έχουν ένα βάθος που δεν είναι εύκολο να φανεί σε έναν εξωτερικό παρατηρητή. Οι ναυτικοί μπορεί να αισθάνονται εγκλωβισμένοι σε ένα διπλό καθήκον που αφορά στο να ανταποκριθούν στο έργο τους εν πλω με υπευθυνότητα και ταυτόχρονα να διατηρήσουν μια μόνιμη συναισθηματική σύνδεση με το σπίτι τους.

Οι άνθρωποί τους από την άλλη, να βρίσκονται συνεχώς σε επιφυλακή για διαθεσιμότητα», κάτι που φθείρει και αφήνει ελάχιστο αέρα για ανάσα.

Θα τολμούσε να περιγράψει κανείς την επικοινωνία αυτή κάτι ανάμεσα σε καθήκον και παρηγοριά, χωρίς πραγματικά να είναι τίποτα από τα δύο. Μοιάζει με πλεύση σε ανοιχτά νερά με τον ασύρματο ανοιχτό συνεχώς : ακούς σήματα αλλά δεν βλέπεις πρόσωπα.

Η ψυχή δεν “κατεβαίνει” με Wi Fi !

Η ψυχή του ναυτικού δεν άλλαξε γιατί η θάλασσα δεν άλλαξε. Η απουσία είναι πάντα απουσία. Τα παιδιά του μεγαλώνουν με λαχτάρες, οι σύντροφοι επωμίζονται ρόλους και εκείνος κουβαλά εμπειρίες που δεν χωρούν εύκολα σε λόγια.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα να είναι: αν εμείς βλέπουμε πίσω από τις οθόνες και αν μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι πίσω από την φαινομενικά εύκολη επικοινωνία στους καιρούς που ζούμε, υπάρχει ένας άνθρωπος που εξακολουθεί να ταξιδεύει και να αγωνίζεται κουβαλώντας την σιωπή της θάλασσας μέσα του;

Και μπορεί κάποιος άλλος σε ένα άλλο σημείο του πλανήτη, να περιμένει να χωρέσει μέσα του, όταν έρθει η ώρα, αυτό που δεν χωρά στις οθόνες;

‘Όταν ήμουν παιδί και περιμέναμε να πάρει ο μπαμπάς τηλέφωνο , δεν ήξερα πότε ακριβώς θα γίνει. Ήξερα όμως ότι θα είμαστε εκεί, συγκεντρωμένοι και δεν μπορούσα να λείπω για να πάω να παίξω. Η φωνή του μπαμπά μέσα από τον ασύρματο είχε παράσιτα, έκανε διακοπές, αλλά ήταν μια φωνή που έκανε τον χρόνο να σταματά για λίγο.

Σήμερα ο ήχος της φωνής του άνδρα μου συνήθως δεν κάνει διακοπές και συχνά έχω την εικόνα του με φόρμα εργασίας και κράνος να μου συστήνει μέσα από την οθόνη τον συνάδελφό του που ίσως να μην συναντήσω ποτέ από κοντά.

Και τότε και τώρα, μένω μόνο με αυτό που μπορώ να κρατήσω: είναι καλά!

Οι ψυχές χρειάζονται κάτι παραπάνω από καλό σήμα: χρειάζονται πρόθεση, χώρο και χρόνο για να συνδεθούν.

Κανείς δεν λέει ότι η εποχή του ασυρμάτου, της αλληλογραφίας και των υπεραστικών τηλεφωνημάτων ήταν καλύτερη ή ότι η τεχνολογία δεν έχει φέρει εγγύτητα στις ναυτικές οικογένειες που ζουν χώρια για μήνες.

Όμως η πρόκληση δεν είναι μόνο να μιλάμε περισσότερο αλλά να ξανα-μάθουμε να ακούμε και να συναντιόμαστε μέσα σε έναν κόσμο που μας κρατά συνδεδεμένους αλλά συχνά όχι παρόντες.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο δεν υποκαθιστά επαγγελματική ψυχοθεραπεία ή ιατρική παρέμβαση. Σκοπός του είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση γύρω από ζητήματα ψυχικής υγείας που αφορούν τους ναυτικούς και τις οικογένειές τους.